'Ορος άωρον (ΜΕΡΟΣ Α')

Ἐλεγεῖο πάνω στὸν τάφο ἑνὸς μικροῦ ἀγωνιστῆ

Πάνω στὸ χῶμα τὸ δικό σου λέμε τ᾿ ὄνομά μας.
Πάνω στὸ χῶμα τὸ δικό σου σχεδιάζουμε τοὺς κήπους
καὶ τὶς πολιτεῖς μας
Πάνω στὸ χῶμα σου εἴμαστε. Ἔχουμε πατρίδα.
Ἔχω κρατήσει μέσα μου τὴ ντουφεκιά σου.
Γυρίζει μέσα μου ὁ φαρμακερὸς ἦχος τοῦ πολυβόλου.
Θυμᾶμαι τὴν καρδιά σου ποὺ ἄνοιξε,
κ᾿ ἔρχονται στὸ μυαλό μου
κάτι ἑκατόφυλλα τριαντάφυλλα
ποὺ μοιάζουνε
σὰν ὁμιλία τοῦ ἀπείρου πρὸς τὸν ἄνθρωπο
-ἔτσι μας μίλησε ἡ καρδιά σου.
Κ᾿ εἴδαμε πὼς ὁ κόσμος εἶναι μεγαλύτερος,
κ᾿ ἔγινε μεγαλύτερος γιὰ νὰ χωρᾷ ἡ ἀγάπη.
Τὸ πρῶτο σου παιγνίδι: Ἐσύ.
Τὸ πρῶτο σου ἀλογάκι: Ἐσύ.
Ἔπαιξες τὴ φωτιά. Ἔπαιξες τὸ Χριστό.
Ἔπαιξες τὸν Ἀη-Γιώργη καὶ τὸ Διγενῆ.
Ἔπαιξες τοὺς δεῖκτες τοῦ ρολογιοῦ ποὺ κατεβαίνουνε
ἀπ᾿ τὰ μεσάνυχτα.
Ἔπαιξες τὴ φωνὴ τῆς ἐλπίδας, ἐκεῖ ποὺ δὲν ὑπῆρχε φωνή.
Ἡ πλατεῖα ἦταν ἔρημη. Ἡ πατρίδα εἶχε φύγει.
Ἦταν καιρός! Δὲ βάσταξε ἡ καρδιά σου περισσότερο
ν᾿ ἀκοῦς κάτω ἀπ᾿ τὴ στέγη σου τ᾿ ἀνθρώπινα μπουμπουνιτὰ τῆς Εὐρώπης!
Ἄναψες κάτω ἀπ᾿ τὸ σακκάκι σου τὸ πρῶτο κλεφτοφάναρο...
Καρδιὰ τῶν καρδιῶν! Σκέφτηκες τὸν ἥλιο, καὶ προχώρησες...
Ἀνέβηκες στὸ πεζοδρόμιο κ᾿ ἔπαιξες τὸν ἄνθρωπο!

Ν.Βρεττάκος

             Όρος άωρον

          Υπάρχουν στιγμές που σε ξεχειλίζει η ψευδαίσθηση πως κατέκτησες μία σύνδεση βιωματικής φύσεως με έναν τόπο, μια κατάσταση, ένα πρόσωπο. Το διάκενο μεταξύ του φαίνεσθαι και του είναι, όμως, είναι αυτό που ξεχειλίζει με παραστάσεις, ακούσματα, σελίδες, εικόνες, συζητήσεις, εμπειρίες, μυθεύματα, φήμες και ιστορίες προσομοιάζουσες με παραμύθια. Είναι αυτά που ωθούν τη σκέψη σε επίπλαστα μονοπάτια. Είναι η ανάγκη. Η ανάγκη της δικαίωσης του παρόντος μέσα από ένα εξαγνισμένο παρελθόν για τις επιλογές του μέλλοντος. Η ανάγκη της γνώσης της αλήθειας. Μιας αλήθειας πολυκατάτμητης, που  καθένας μας γίνεται κοινωνός και μύστης ανομοιογενών θραυσμάτων της και καθένας μας επιλέγει εν τέλει, συνειδητά ή ασυνείδητα ποια θα κατασκευάσει, για να πορευθεί. Ή αν θα αγνοήσει επιδεικτικά το μερτικό του, για να εναποθέσει την τύχη του, ποιος ξέρει σε ποια μοίρα, να αποφανθεί για την κατάληξή του. Εξάλλου τα προβλήματα που μας κατακλύζουν ήδη περισσεύουν και η αναμόχλευση της θράκας είναι γνωστό πως αναζωπυρώνει την εναπομείνασα φλόγα. Αυτή η ανάγκη, πάντως, θα στέκεται μόνιμα πρόθυμος κολαούζος για κάθε ανησυχία αποκαμωμένη από μια μίζερη κανονικότητα. Γράμμος, ένας κολοφώνας εξαπάτησης μεταξύ φαίνεσθαι και είναι καθώς οι δύο αυτές υποστάσεις παντρεύονται με τρόπο αυστηρό και τόσο  ξέχωρο συνάμα. Στο Γράμμο, λοιπόν, είναι γραμμένο το κεφάλαιο που σφράγισε το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Ή μήπως ακόμη παραπάνω; 

   Από την κύρια πύλη εισόδου του στην Καστοριά, το Νεστόριο, κατευθυνόμαστε στον πυρήνα αυτού του ορεινού όγκου. Ο Αλιάκμονας συντροφεύει παραπλεύρως τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο σ’ αυτό το μήκος της διαδρομής. Τα γαλαζοπράσινα νερά του, που βιάζονται να συναντήσουν τον τελικό τους προορισμό μέσα από ένα μικρό φαράγγι με βαθιά γκριζωπά ιζηματογενή πετρώματα πλέκουν ένα γνώριμο τοπίο. Γνώριμο; Αποκλείεται, αφού αυτό αποτελεί έναν καινοφανή αστέρα για μένα. Κι όμως είναι πανομοιότυπο με εκείνο κάποιας υπερπαραγωγής εποχής, κάποιου φυσιοδίφη καλλιτέχνη, κάποιας περιγραφής ενός ταξιδιώτη που έρχεται από μέρη μακρινά και πολυπόθητα. Ή, μήπως, αποτελεί το πιστό είδωλο της πιο δημιουργικής μου φαντασίας που θέλησε να συνθέσει το απαράμιλλο με το άφθαρτο; Εδώ, η φράση του O.Wilde ότι η φύση μιμείται την τέχνη αποκτά αμφίδρομη ισχύ. 
    

Συνεχίζοντας δυτικά προσεγγίζουμε τον Πεύκο. Το σκηνικό, εδώ,  «φουρτουνιασμένο». Εκατοντάδες άλμπουρα ορθώνονται κόντρα στις ριπές του ανέμου σε καθεμιά πλαγιά που σαν ένα τείχος από αλλεπάλληλα κύματα η μία πίσω από την άλλη, σε αύξουσα κλίμακα, μας απειλούν από τα δεξιά. Και ενώ αυτά βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, παραμένουν στέρεα προσκολλημένα στο έδαφος. Μοιάζουν να μην μπορούν να ξεφύγουν, αλλά να μη θέλουν κιόλας. Και κάπου εκεί στο βάθος το Τσάρνο. Η κορυφή που γεύτηκε στο έπακρο την πύρινη βροχή. Το δώρο της Υπερδύναμης, γιατί έτσι επιστεγάζεται εδώ ο ακρογωνιαίος λίθος του δόγματος Τρούμαν. Να μη λησμονούμε, πως οι βόμβες ναπάλμ δοκιμάστηκαν για πρώτη φορά σε θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων, εδώ, στο Γράμμο. Και απέκτησε το Τσάρνο «σάρκα και οστά», που απλόχερα του δόθηκαν από τους υπερασπιστές του, δίχως φειδώ, αφού στάχτη και γης λίπασαν την κορφή του, που λες και θέριεψε. Τέτοια εποχή ο νους δεν μπορεί να ξεσταχυάσει ποια δέντρα απεκγδύθηκαν τη φορεσιά τους, για να τους την επιστρέψει η Άνοιξη και ποια επιλέχτηκαν από τη φωτιά να αψηφούν το Χρόνο και τις εποχές του και να στέκουν εκεί καταραμένοι φρουροί, μνημείο μνήμης.

       Φτάνοντας στον Πεύκο, ένα μικρό πετρόκτιστο χωριό που το μοιράζονται οι δύο όχθες του ποταμού, τα μόνα στοιχεία που υποδεικνύουν ζωή είναι οι λιγοστές καμινάδες που καπνίζουν, τα τακτοποιημένα ξύλα στα υπόστεγα και το φως που καίει ασθενικά  στο καφενείο. 

Από εδώ η πορεία μας ακολουθεί το νότο, για τα Λιβάδια της Κοτύλης. Αφήνουμε πίσω μας την άσφαλτο αλλά και το πρότερο γεωγραφικό ανάγλυφο. Εδώ, ο δρόμος είναι δασικός, αλλού πιο βατός αλλού λιγότερο και στη διαδρομή κυριαρχούν οι οξυές με τους ψηλούς λαιμούς, τα πεύκα και τα έλατα με τις βελόνες τους να σπαθίζουν ματαιόδοξα τον άνεμο. Το βλέμμα σαγηνευμένο και ακόρεστο απολαμβάνει την ισορροπία του τόπου, όταν αναπάντεχα δύο κάτοικοι της περιοχής μας καλωσορίζουν με το αλαφροπάτητο πέρασμά τους. Δύο ζαρκάδια διασχίζουν κάθετα το δρόμο, ώσπου να τα καλύψουν ξανά οι φυλλωσιές από τα μονόφθογγα επιφωνήματα της δικής μας έκπληξης αλλά και λαχτάρας να τα περιεργαστούμε οπτικά λίγο περισσότερο. Ας είναι. Ο δρόμος συνεχίζει, ενώ αποσπασματικά συναντούμε απλωμένο ένα λευκό χαλί από χιόνι. Διερευνώντας με μία πιο ενδελεχή ματιά τα δέντρα, κάνουν εντύπωση κάποια σκόρπια με βαθιές σχισμές, ανεπανόρθωτα πληγωμένα. Όμως, πάλι, η οργή του Νεφεληγερέτη που με τα όπλα του τις αστραπές, κατά τα ειωθότα, στοχεύει τούτα τα δέντρα, δε γίνεται να συγκινήσει ή να βασανίσει αυτό το βουνό. Είναι ανώφελο. Έχει τις δικές του κακοφορμισμένες πληγές να γλύψει. Ακολουθεί ένα οροπέδιο με την παράταιρα βουβή ατμόσφαιρα που του έχει επιβληθεί να δεσπόζει και να κάνει τον επισκέπτη να σαστίσει εντονότερα και από μια απροσδιόριστη οχλαγωγία. Ένα ξύλινο κιόσκι παρέχει το ιδανικό σημείο για μία στάση και ο υαλοπίνακας παραδίπλα πληροφορεί με τον αναλυτικό του χάρτη πως το Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης  (ΠΕΣ) δεν απέχει παρά μια ανάσα. Λίγο μακρύτερα, δύο μνημεία του Εθνικού Στρατού, αναγράφοντας μια αράδα ονόματα που έπεσαν υπέρ πίστεως και πατρίδος {sic}. Η δική μας πίστη πως η ζαριά για τη δική μας παρτίδα δεν έχει ακόμη ριφθεί, ανακτά την παρά πόδα χαμένη αυτοπεποίθησή της. 

Το ΠΕΣ είναι χτισμένο σε υψόμετρο 1450μ. και μας προκαταβάλει θετικά η θέα της περιποιημένης αυλής και των καλαίσθητων, λιτών, παραδοσιακών οικημάτων του. Αλλά τις αισθήσεις προκαλεί η άρτια δομημένα φυσική ακουστική του χώρου. Καθετί που θα ταράξει την απόλυτη σιγαλιά, θα αντηχήσει με τρόπο αψεγάδιαστο. Είναι το βουνό. Είναι το βουνό που απαντά, μιμούμενο απαρέγκλιτα την ερώτηση. Ο δρόμος για τη συνέχεια είναι απροσπέλαστος. Ψηλότερα επικρατεί πράγματι ακόμη χειμώνας και ο όγκος του χιονιού που είναι συγκεντρωμένος δεν επιτρέπει τη διέλευση με συμβατικό Ι.Χ. Αρκετά σπλαχνικά στάθηκε απέναντί μας ο Φλεβάρης. Το γεγονός ότι μπορέσαμε να ανέλθουμε ως εδώ, αποτελεί από μόνο του κατόρθωμα. Τα λόγια του συγγραφέα αναδύονται επαληθευτικά. Η αδράνεια της φύσης ορίζει πως ό,τι τείνει στο πιο φυσικό θα τυγχάνει από αυτή καλύτερης αποδοχής. Έτσι και τότε τα υποζύγια και οι φορτωμένοι μαχητές διέρχονταν πεζή από τις ίδιες διόδους με απείρως πιο αδυσώπητες επικρατούσες συνθήκες.

Σειρά έχουν τα εγκαταλελειμμένα χωριά του Γράμμου. Λιβαδοτόπι, Γιαννοχώρι, Μονόπυλο, Τρίλοφο. Θα τα συναντήσουμε αφού επιστρέψουμε στον Πεύκο και με κατεύθυνση προς Νεστόριο στρίψουμε αριστερά κατά το βορρά όπως η  σφαιροκοπημένη πινακίδα τους υποδεικνύει. Δεξιά του ομαλού χωματόδρομου εμφανή τα σημάδια της πρόσφατης υλοτόμησης δέντρων. Λύση πανάκεια για όσους τολμηρούς σκοπεύουν να ξεχειμωνιάσουν εδώ. Βουνό τροφοδότης. Τώρα με την καύση τους, τότε με την επιτηδευμένη αρχιτεκτονική μετατροπή των κορμών σε αμπριά*, το βουνό γνωρίζει να προφυλάσσει τους πιστούς του. Τα χωριά σκεπάζει μια καταθλιπτικά σιβυλλική αύρα και ομοιομορφία. Στο κέντρο η εκκλησία με το νεκροταφείο και τριγύρω διάσπαρτα τα λιγοστά νεόκοπα κτίσματά τους. Αλλόκοτο. Κανένα πρόδηλο ίχνος από τα στοιχεία ερήμωσης. Τα χωριά αυτά εγκαταλείφθηκαν βιαίως από τους πληθυσμούς τους προ κειμένου να αποστερηθεί ο ΔΣΕ του επισιτισμού, της κατάλυσης και το κυριότερο της επάνδρωσής του με έμψυχο υλικό. Κι όμως, περιδιαβαίνοντας τους οικισμούς, το μάτι καρφώνεται σε σωρούς σωρούς χορταριασμένων λίθων, όσων η γης επέτρεψε να τους μαρτυρά ακόμη το φως της μέρας. Δεν πρόκειται για ερήμωση, εγκατάλειψη. Πρόκειται για ξεθεμέλιωμα. Πάνω σ’ αυτά τα πενιχρά και δυσδιάκριτα συντρίμματα, τις μόνες αποδείξεις του πρότερου εκείνου βίου, συντρίβεται και ο νους. Οι κάτοικοι, φαντάσματα στον ίδιο τους τον τόπο. Θαρρείς και έχουν απορροφήσει ατόφια την απόκοσμη βουβαμάρα του δικού τους alma mater, του βουνού. Προσπερνώντας το ένα χωριό για το επόμενο τρεις φορές έγινε αντιληπτό το διαπεραστικό βουητό των μηχανών αεροπλάνου, που αψηφώντας τη βαρύτητα διέσχιζε αδιάφορο τα σύννεφα. Η σκέψη παλινωδεί ξανά στο μεταίχμιο του είναι και του φαίνεσθαι. Άραγε κάπως έτσι αντηχούσε και τότε ο γαλατάς**; Ίσως πιο απειλητικός. Υποσχόμενος ακατάπαυστη δράση και ενέργεια, αφού αποτελούσε τον προπομπό των σμηνών της Βασιλικής Αεροπορίας που σε λίγο θα ξερνούσαν θάνατο, εφοδιασμένα με την τελευταία τεχνολογία από την Υπερδύναμη. Τώρα, οι ανυποψίαστοι εικοτολόγοι των διεθνών αερογραμμών που ίπτανται του περάσματος και ατενίζουν τη γεωγραφία του εδάφους θα μακαρίζουν την πραότητα που αυτό αποπνέει. Πλησιάζοντας το Τρίλοφο, το τελευταίο χωριό της μεθορίου, ο Αλιάκμονας στα αριστερά μας, περιστοιχίζεται από όλες τις αποχρώσεις του πράσινου, του καφέ και του γκρίζου. Και το φθινόπωρο αργεί ακόμη… Σίγουρα σε κάποιο παράλληλο σύμπαν αυτοί οι χρωματισμοί θα απηχούσαν και το θυρεό αυτής της αυτοδιοίκητης κομητείας. Ο δρόμος μπροστά μας υπερσκελίζει τη νοητή γραμμή μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας. Είναι η αυλόπορτα πάσης φύσεως δραστηριότητας της περιοχής. Αυτός ο δρόμος υποδεχόταν και τότε τα καραβάνια της φυγής που λυτρωτικά ή και μάταια απέβλεπαν στα προσφυγικά καταφύγια της γειτνιάζουσας Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας. Και τι απέγιναν; Ένας Θεός γνωρίζει. Και μάλλον δεν ήταν ο δικός τους…

Για εμάς, πάντως έχει σημάνει η ώρα της επιστροφής. Το ποτάμι χαράζει και τη δική μας πορεία, νότια. Τότε είναι που η εμμονική ρέμβη σε διαφεντεύει και αυτό μετουσιώνεται. Τότε είναι που αναρωτιέσαι αν πρόκειται για τα ατελεύτητα, κρυστάλλινα ως και ηδύποτα δάκρυα του βουνού που αυλακώνουν αέναα τη ράχη του. Ο Γράμμος κλαίει. Η απόλυτη χαρμολύπη. Δακρύζει από ευτυχία θωρώντας το αδιαφιλονίκητα υπερέχον κάλλος του, διανθισμένο από μακαρισμούς, ευχολόγια και κολακείες των ταξιδευτών του. Οδύρεται, γιατί μακιαβελικά του βεβήλωσαν το όνειρο και τον πόθο κάποιων ρομαντικών-ρεαλιστών  που αποζητούσαν το αδύνατο. Κάποιων που δεν υπολόγιζαν σε άλλη ζωή εξόν αυτής κι όμως την προσέφεραν αφιλοκερδώς και πρόθυμα, μέσα σε έναν κυκεώνα σφαλμάτων, αστοχιών, παθών, αιθεροβαμόνων προσδοκιών, αφού η αξιοπρέπεια συμπορεύτηκε σιδηροδέσμια με τη συνείδησή τους. Κι ακόμη το άωρο βουνό αναμένει στωικά το αντικλείδι για το σεντούκι που συσσωρευμένη έχει σφαλίσει με σεβασμό εκείνη τη γνώση στα έγκατά του.

*αμπριά: τα καταφύγια, παρατηρητήρια, πολυβολεία που κατασκεύασαν οι αντάρτες από χοντρούς κορμούς δέντρων και τους παρείχαν αξιοπρόσεκτα επαρκή κάλυψη και ασφάλεια από τις βολές πυροβολικού και αεροπορίας.

**γαλατάς: έτσι ονόμαζαν οι αντάρτες το πρώτο αεροπλάνο που με την αυγή κατόπτευε τις θέσεις τους, για να ακολουθήσει ο βομβαρδισμός τους από το κυρίως σώμα.